Πλησιάζουν τα Χριστούγεννα και όλοι κινούμαστε σε γιορτινούς ρυθμούς. Όπως είναι γνωστό πολλά από τα έθιμα που συνδέονται με τα Χριστούγεννα, όπως η ανταλλαγή δώρων, τα κάλαντα, το δέντρο, έχουν τις ρίζες τους σε παλαιότερες θρησκείες. Για τα ελληνικά έθιμα των δύο αυτών μεγάλων γιορτών, και από πού προέρχονται, θα μάθουμε στις παρακάτω γραμμές.
Το χριστουγεννιάτικο δέντρο εμφανίστηκε στη Γερμανία για πρώτη φορά στο τέλος του 16ου αιώνα. Τοποθετούνταν μόνο στις εκκλησίες έως τις αρχές του 19ου αιώνα και δεν ήταν ευρέως γνωστό. Ως Χριστιανικό έθιμο, το δέντρο συμβολίζει την ευτυχία που κρύβει για τον άνθρωπο η γέννηση του Χριστού.Σταδιακά, το δέντρο άρχισε να γεμίζει με διάφορα χρήσιμα είδη. Αυτά ήταν κυρίως φαγώσιμα κι αργότερα ρούχα κι άλλα είδη καθημερινής χρήσης, συμβολίζοντας έτσι, την προσφορά των θείων Δώρων.
Στη σύγχρονη Ελλάδα το έθιμο το εισήγαγαν οι Βαυαροί με τον στολισμό στα ανάκτορα του Όθωνα το 1833. Μετά τον Β' Παγκόσμιο πόλεμο το δέντρο με τις πολύχρωμες μπάλες μπήκε σε όλα τα ελληνικά σπίτια. Σύμφωνα πάλι με μία άλλη παράδοση, το στόλισμα του δέντρου καθιερώθηκε από τον Μαρτίνο Λόυθηρο. Ο Μαρτίνος περπατώντας τη νύχτα στα δάση και βλέποντας τα χειμωνιάτικα αστέρια να λάμπουν μέσα στα κλαδιά, σκέφτηκε να τοποθετήσει ένα φωτεινό δέντρο στο σπίτι του, που θα απεικόνιζε τον έναστρο ουρανό απ' όπου ήρθε ο Χριστός στον κόσμο.Μα αυτός που καθιέρωσε το έλατο ως "χριστουγεννιάτικο δέντρο" ήταν ο Άγιος Βονιφάτιος.
Πρόδρομος του χριστουγεννιάτικου δέντρου ήταν το "χριστόξυλο" ή "δωδεκαμερίτης" ή ¨σκαρκάνζαλος". Αυτό ήταν ένα χοντρό ξύλο από αχλαδιά ή αγριοκερασιά. Παλιά τοποθετούσαν το "χριστόξυλο" στο τζάκι του σπιτιού τη παραμονή των Χριστουγέννων. Η στάχτη των ξύλων προφύλλασε το σπίτι και τα χωράφια από κάθε κακό. Κατά την λαική αντίληψη, τα αγκαθωτά δέντρα, απομακρύνουν τα δαιμονικά όντα, όπως τους καλλικάντζαρους.
Σύμφωνα με την παράδοση, οι γνωστοί σε όλους μας "καλικάντζαροι" είναι δαιμονικές μορφές που ζουν στα έγκατα της Γης και κατά την διάρκεια της χρονιάς πριονίζουν το δέντρο της Γης για να γκρεμίσουν τον κόσμο.Το δωδεκαήμερο ( το οποίο αρχίζει ανήμερα Χριστουγέννων), οι καλλικάντζαροι ανεβαίνουν πάνω στη γη για να πειράξουν και να μιάσουν τους ανθρώπους.Η ονομασία τους προέρχεται από το επίθετο "καλός" και από το "κάνθαρος". Ο λαικός άνθρωπος φανταζόταν τους καλλικάντζαρους τριχωτούς με μορφή τράγου που σύχναζαν στα τρίστρατα, δηλαδή στα σταυροδρόμια. Τους εξευμένιζαν καίγοντας αλάτι ή κρεμώντας πίσω από την πόρτα κατωσάγονο ή πανωσάγονο χοίρου. Οι καλικάντζαροι εξαφανίζονταν τα Φώτα με τον αγιασμό των νερών.
Αυτή η λαική αντίληψη για τους καλλικάντζαρους επικρατεί πολύ έντονα μέχρι σήμερα. Πολύ εύκολα μπορεί κανείς να το διαπιστώσει αυτό, αρκεί, αυτές τις μέρες να επισκεφτεί κάποιο σπίτι που υπάρχουν άτομα μεγάλης ηλικίας. Σε αυτή την περίπτωση, θα έχει την ευκαιρία να ακούσει διάφορες ιστορίες σχετικά με τους "έξω από 'δω"(καλλικάντζαρους).
Άλλο χριστουγεννιάτικο έθιμο είναι η παρασκευή των "χριστόψωμων". Τελευταία, δυστυχώς αυτό το έθιμο διατηρείται μόνο σε ελάχιστα μέρη της Ελλάδος, κυρίως σε ορεινές περιοχές, καθώς τα έτοιμα τσουρέκια βασιλεύουν σε πωλήσεις. Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημήτριο Λουκάτο, τα χριστόψωμα αποτελούν το βασικό ψωμί των Χριστουγέννων και το ευλογημένο, αφού αυτό θα στηρίξει την ζωή του νοικοκύρη και της οικογένειας του.Άλλα γλυκίσματα αυτών των ημερών, είναι οι κουραμπιέδες και τα μελομακάρονα.
Κύριο πιάτο την ημέρα των Χριστουγέννων είναι η γαλοπούλα, η οποία έφτασε στη Ευρώπη από το Μεξικό το 1824 μ.Χ. Όμως, σε αρκετές περιοχές της χώρας μας διατηρείται το έθιμο της κοτόσουπας, και ιδιαίτερα στη Θεσσαλία. Παλιά, η κοτόσουπα αποτελούσε το κυρίως πιάτο που έτρωγαν οι Έλληνες όταν επέστρεφαν από την εκκλησία. Σήμερα, η βρώση της γαλοπούλας έγινε σύμβολο καλοπέρασης.
Παραμονές γιορτών και τα παιδιά βγαίνουν στους δρόμους για να τραγουδήσουν τα κάλαντα, "αι διαβατήριαι επωδαί" κατά τους λαογράφους. Τα "κάλαντα" πήραν τ' όνομά τους από τις αρχαίες Ρωμαικές καλένδες του Ιανουαρίου. Ήταν μία ρωμαική γιορτή , κατά την οποία οι Ρωμαίοι ξεχύνοταν στους δρόμους και στις πλατείες με τραγούδια, φωνές και λαικά ξεφαντώματα για να γιορτάσουν το διπρόσωπο θεό Ιανό, απ' όπου πήρε το όνομα του και ο μήνας Ιανουάριος.
Όμως πίσω από τα κάλαντα, κρύβεται ένα αρχαίο ελληνικό έθιμο που ονομάζεται "Ειρεσιώνη" και αναφέρεται ήδη από τον Όμηρο. Ο μεγάλος αυτός ποιητής, όταν βρισκόταν στην Σάμο, δημιούργησε διάφορα τραγούδια τα οποία μαζί με μία ομάδα παιδιών τα τραγουδούσαν στα σπίτια των πλουσίων ευχόμενοι πλούτο, χαρά και ειρήνη. Συμβόλιζε την ευφορία και την γονιμότητα της γης και εορτάζονταν δύο φορές το χρόνο.Την άνοιξη με σκοπό τη παράκληση των ανθρώπων προς τους θεούς κυρίως του Απόλλωνος-ήλιου και των Ωρών για προστασία της σποράς, αλλά και το φθινόπωρο για να τους ευχαριστήσουν για την συγκομιδή των καρπών. Ταυτόχρονα με τις ευχαριστίες προς τους θεούς , έδιναν ευχές και στους συνανθώπους. Τα παιδιά γύριζαν από σπίτι σε σπίτι , κρατώντας κλάδιά ελιάς ή δάφνης στολισμένα με μαλλί, σύμβολο υγείας και ομορφιάς, τραγουδώντας για καλύτερη τύχη και γονιμότητα της γης.
Οι ευχές και τα τραγούδια περνώντας από γενιά σε γενιά, κληρονομήθηκαν στα Ρωμαικά Χρόνια με τις Καλένδες, απ' τις οποίες έλαβαν την μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, από τα Πρωτοχριστιανικά κιόλας χρόνια.Τα φιλοδωρήματα που δίνουμε, είναι ένα είδος εξαγοράς των ευχών που μας δίνουν τα παιδιά.
Ένα από τα ελάχιστα αρχέγονα έθιμα που επιβιώνουν μέχρι σήμερα, είναι το κόψιμο της βασιλόπιτας την Πρωτοχρονιά. Στη αρχαιότητα υπήρχε το έθιμο του εορταστικού άρτου, τον οποίο σε μεγάλες αγροτικές γιορτές οι αρχαίοι Έλληνες πρόσφεραν στους θεούς. Τέτοιες μεγάλες γιορτές ήταν τα "Θαλύσια" και τα "Θεσμοφόρια". Το χαρακτηριστικό στοιχείο της βασιλόπιτας είναι ότι ο άνθρωπος δοκιμάζει την τύχη του με το κέρμα της, προσπαθώντας να μαντέψει πως θα του έρθουν τα πράγματα στη νέα χρονιά, καθώς σε όποιον πέσει το φλουρί, αυτός θα είναι ο τυχερός και ευνοούμενος του νέου έτους.
Επίσης, την Πρωτοχρονιά συνηθίζουμε να παίζουμε χαρτιά στα σπίτια μας ή στα καζίνα, "για το καλό". Η λέξη "τράπουλα" δεν είναι ελληνική.Προέρχεται από την ιταλική λέξη "trapola" που σημαίνει παγίδα, δόλο. Τα μεσαιωνικά χρόνια με την λέξη αυτή ονόμαζαν την δέσμη με τα παχνιόχαρτα. Τα χαρτιά τα γνώρισε η Ευρώπη από τους ανατολικούς λαούς.Στη Ανατολή διεκδικούν την πατρότητα οι Βραχμάνοι, οι Κινέζοι και οι Αιγύπτιοι. Ο ιταλικός λαός όμως ήταν αυτός που αγάπησε τα χαρτιά.
Τελειώνοντας το σημερινό κείμενο, δεν θα πρέπει να ξεχάσω να αναφέρω ακόμα ένα έθιμο που αποτελεί αναπόσπαστο συμπλήρωμα των εορτών. Οι χριστουγεννιάτικες και πρωτοχρονιάτικες κάρτες είναι ένα πιο σύγχρονο έθιμο και λειτουργούν ως επικοινωνιακοί αγγελιοφόροι χριστουγεννιάτικων και πρωτοχρονιάτικων μυνυμάτων.Στις κάρτες αυτές απεικονίζονται η γέννηση του Χριστού με την φάτνη, οι τρεις μάγοι με τα δώρα, άγγελοι και αστέρια, ο Άι-Βασίλης κ.α. Η χριστουγεννιάτικη κάρτα θεωρείται ότι είναι αγγλική επινόηση. Την πατρότητα της διεκδικεί αρχικά ο Γουίλιαμ Έντλει, ο οποίος φέρεται ως ο σχεδιαστής της πρώτης κάρτας το 1842, που είναι σήμερα έκθεμα του Βρετανικού Μουσείο.Αργότερα η μόδα της κάρτας έφτασε στη Αμερική, στη Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία.Οι κάρτες παρουσιάστηκαν στη Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα από Έλληνες μετανάστες στις ΗΠΑ και στην Αυστραλία.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου